De boerderij waar de familie De Veuster in de 19de eeuw woonde kende in de 20ste eeuw een gevarieerde en turbulente geschiedenis waarbij de gebouwen steeds werden aangepast aan de noden en wensen van de nieuwe bewoners.

Geboortehuis van Damiaan

Op de Ferrariskaart (de Kabinetskaart van de Oostenrijkse Nederlanden (1771-1778)) wordt op de plaats van het Damiaanmuseum reeds een stenen gebouw aangeduid. Daardoor weten we dat de oudste kern van het geboortehuis van Pater Damiaan dateert van voor 1770. Andere bronnen vertellen dat de vader van Damiaan het huis in 1839 verbouwde. De bakstenen die hij hiervoor gebruikte werden met de hand gevormd en aan de lucht gedroogd om nadien in een veldoven te worden gebakken. Zo een veldoven bestond uit op elkaar gestapelde stenen waartussen zich gangen bevonden die gevuld werden met hout of kolengruis. Door de hitte die bij de verbranding daarvan vrijkwam werden de stenen gebakken. Hoe de woning er omstreeks 1860 uitzag werd door Theo Mijlemans in 1945 op doek gezet : een stenen gebouw van anderhalve verdieping hoog en met een strooien dak.

Omstreeks 1865 werd de woning opnieuw verbouwd. Hierbij werd de halve verdieping opgetrokken tot een hele verdieping en werd het strooien dak vervangen door pannen. Toen de Paters Picpussen het gebouw in 1895 aankochten bevond het zich nog in deze toestand.

Geboortehuis wordt klooster

Het was vanaf het begin duidelijk dat provinciaal overste Maurice Raepsaet in Tremelo een klooster wilde stichten. Hoewel hij hiervoor pas in 1901 de officiële toestemming van de bisschop kreeg vestigden de eerste paters en broeders zich reeds in 1897 te Tremelo. De gebouwen werden waar nodig aangepast aan de nieuwe functie. De slaapkamers op de eerste verdieping konden zonder veel veranderingen door de paters gebruikt worden terwijl de leefruimten op het gelijkvloers werden ingericht als spreekkamer – annex museumruimte voor de bezittingen van Damiaan die reeds in 1893 van Molokaï naar België werden gestuurd.

Ook de schuur werd gebruikt voor bewoning, hetgeen aangetoond wordt door de nieuw geplaatste ramen. De belangrijkste ingreep in deze periode was de verbouwing van de keuken en opkamer tot kapel waardoor de geboortekamer van Pater Damiaan omgevormd wordt tot een soort heiligdom.

Klooster van Tremelo wordt noviciaat

In 1907 kreeg het klooster van Tremelo de functie van noviciaat. Deze beslissing werd vanaf 1906 voorbereid door de bouw van een nieuwe kloostervleugel in aansluiting bij de oude schuur. In de jaren 1909-1910 werd het neogotische kloostercomplex verder uitgebreid met een aantal bijkomende gebouwen en een kapel. In 1929 werd de schuur vervangen door een nieuwe vleugel voor de huisvesting van een studiehuis voor wijsbegeerte.

Door de vestiging van het noviciaat in een landelijke omgeving werd een sfeer van afzondering geschapen die de studie bevorderde. De ruime tuin rond het klooster was voor de novicen zowel een oord van ontspanning als van gebed. Buiten het kloosterdomein veranderde er weinig en bleef het landelijk karakter van de omgeving behouden, zoals een foto uit 1936 toont: "… en de boer, hij ploegde voort …".

Het boerenleven op het veld voor het woonhuis van het gezin De Veuster (foto Damiaancentrum Leuven)

Brand en wederopbouw

De nacht van 25 op 26 september 1943 vernielde een zware brand het grootste deel van het klooster. Enkel de kapel en het geboortehuis bleven gespaard.

Geboortehuis met kapel na de brand (foto Damiaancentrum Leuven)

Heropbouw klooster na de brand (foto's Damiaancentrum Leuven)

De plannen voor de wederopbouw van het klooster werden getekend door architect Victor Broos. Het nieuwe klooster werd gebouwd naast de ruïnes van het oude klooster. De werken vingen aan in april 1946. De bouw nam bijna drie jaar in beslag en begin 1949 kon het nieuwe klooster in gebruik worden genomen.

Noviciaatsleven in het nieuwe klooster

Het grondplan van het nieuwe klooster gaat terug op dat van de traditionele abdij waarbij de verschillende gebouwen gegroepeerd werden rondom een vierkant kloosterpand. De kapel werd loodrecht op een van de vleugels ingeplant.

Achtergevel van het klooster (foto Damiaancentrum Leuven)

De aanwezigheid van de kapittelzaal en de zorg die aan de kapel besteed werd tonen aan dat het leven van de novicen en kloosterlingen monastiek geïnspireerd was. In een noviciaat had de kapel daarenboven nog een bijzondere betekenis omdat dat de plaats was waar de novicen hun geloften aflegden.

Kloosterzaal (foto Damiaancentrum Leuven)

Kloosterkapel (foto Damiaancentrum Leuven)

Naast gebed en meditatie speelden ook studie, huishoudelijke taken en ontspanning een belangrijke rol in het leven van de novicen.

Recreatiezaal (foto Damiaancentrum Leuven)

Geboortehuis wordt museum-woning

Na de voltooiing van de wederopbouw van het klooster werd beslist het geboortehuis om te vormen tot een museumwoning en de ruïnes van het neogotische klooster te verbouwen tot museumzaal. Ook hiervoor tekende architect Broos de plannen. Het museumgebouw werd door hem voorzien van een torentje waarvan de vormgeving verwees naar de architectuur van missiekerkjes, en dat tevens als blikvanger fungeerde. De twee voorste kamers van het geboortehuis werden teruggebracht naar de oorspronkelijke toestand. Het geboortehuis werd officieel ingezegend op 27 mei 1952 terwijl het Hawaiï-museum pas voltooid was in juni 1953.

Geboortehuis en museumzaal met torentje (foto Damiaancentrum Leuven)

Onvoltooide droom : een thuis voor de nieuwe parochie

In de jaren na de tweede wereldoorlog kende de bevolking van het gehucht Ninde een explosieve groei hetgeen leidde tot de oprichting van een nieuwe parochie in 1960. Aanvankelijk fungeerde de oude kapel van het klooster als parochiekerk maar al vlug droomde men van een nieuwe parochiekerk. Het project van Victor Broos voorzag de bouw van een nieuwe kerk met parochiezaal en pastorij in de buurt van het geboortehuis. Die plannen werden echter niet uitgevoerd. Bij de opheffing van het klooster in 1974 kreeg de kapel van het nieuwe klooster de functie van parochiekerk.

Schets van de nieuwe kerk met parochiezaal (foto Damiaancentrum Leuven)

Klooster wordt rusthuis

De terugval van het aantal roepingen trof in de jaren 1970 ook de Paters Picpussen. Hierdoor was het grote noviciaat te Tremelo al vlug overbodig en werd gezocht naar een nieuwe bestemming voor het gebouw. Deze werd gevonden in samenspraak met dokter Van Droogenbroeck die hier in 1974 een goede locatie zag voor het vestigen van een rusthuis. Met dit doel werden de bestaande gebouwen aangepast en verschillende uitbreidingen gerealiseerd. Momenteel worden in het geriatrisch centrum Damiaan meer dan 400 bewoners verzorgd. De nieuwe functie van het klooster ligt op die manier in het verlengde van de geest die ook het werk van Pater Damiaan inspireerde.

Geriatrisch centrum

Geriatrisch centrum (pentekening op Steinbachpapier)

Bron

Deze tekst is gebaseerd op de toelichting geschreven door Patrik Jaspers (Damiaancentrum Leuven juni 2007), eveneens gebaseerd op deze bronnen :

• Enkele foto’s zijn afkomstig uit het archief van de Vlaamse provincie van de Paters Picpussen en uit de "Damiaancollectie", beiden bewaard te Leuven
• Libertus Patteet, "Muzeüm Pater Damiaan Tremelo", Vlaamse toeristische bibliotheek 15, Antwerpen, z.j.
• B. Van Roosendael, Het geboortehuis van Pater Damiaan te Tremelo, Werchter, 1997
• Cyriel Wellens, "Het Hawaiiaans- en P. Damiaanmuzeüm te Tremelo", in De Brabantse folklore. Tijdschrijft van de dienst voor geschiedkundige en folkloristische opzoekingen der provincie Brabant, nr. 143, september 1959, pp. 407-436